De kosten van woningverduurzaming kunnen aanzienlijk zijn, en een belangrijke vraag is dan: "wat levert het op?". Vaak wordt daarbij alleen gekeken naar het financieel rendement, en niet naar het CO2 rendement. Toch is het interessant om ook daar naar te kijken, en helaas blijkt dit soms helemaal niet zo'n rooskleurig beeld te geven: per ton bespaarde CO2 kan woningverduurzaming veel meer kosten dan wat op dit moment als normale prijs wordt beschouwd.
samenvatting
Op dit moment (februari 2023) kom ik tot de volgende schattingen voor de prijs van CO2 reductie:
+ "reële" prijs - in Europa: €90 per ton CO2 - in ontwikkelingslanden: €10 - €50 per ton CO2 + zonnepanelen: €200 per ton CO2 + warmtepomp - hybride lucht/water: €340 per ton CO2 - all-electric lucht/water: €400 per ton CO2 - all-electric water/water: €800 per ton CO2 + raamisolatie - enkel glas-->HR++: €90 per ton CO2 - enkel glas-->HR+++: €110 per ton CO2 - dubbel glas-->HR+++: €300 per ton CO2 + gevelisolatie - spouwmuurisolatie: €50 per ton CO2 - buitenzijde enkelsteensmuur: €130 per ton CO2 - buitenzijde spouwmuur: €270 per ton CO2 - buitenzijde geïsoleerde spouwmuur: €2400 per ton CO2 + muurisolatie binnenzijde: ongeveer de helft van de waarde voor isolatie aan buitenzijdeWat levert een bespaarde ton CO2 op? Als dit gebeurt door besparing op gas en/of grijze stroom dan is dat op dit moment ruim €700 per bespaarde ton CO2. Dit getal is echter sterk afhankelijk van de prijsontwikkeling.
1. een reële prijs voor CO2 reductie
Maar wat is een "normale", d.w.z. reële prijs voor CO2 reductie? Men zou kunnen zeggen dat dit de prijs is die in de Europese emissiehandel wordt betaald. Als de markt voor emissierechten goed werkt zijn de kosten voor CO2-besparende maatregelen gelijk aan de kosten voor emissierechten. Deze prijs is op dit moment (februari 2023) zo'n €90 per ton. (De actuele prijs van een emissierecht is te vinden bij het Duitse handelsplatform EEX dat door de Europese Commissie is aangewezen als het gezamenlijke veilingplatform.)
Een andere maat voor een "reële" prijs van CO2 is de prijs in de Gold Standard. De Gold Standard is een certificeringssysteem dat is opgezet door het Wereld Natuur Fonds, bedoeld om projekten te steunen in arme landen. Deze projekten moeten voldoen aan een aantal voorwaarden waaronder het verminderen van de uitstoot van broeikasgassen. Deze vermindering moet aantoonbaar zijn, en zou zonder het betreffende projekt niet plaatsvinden. Daarnaast is er bijvoorbeeld ook de eis dat voldaan moet worden aan tenminste drie van de Sustainable Development Goals van de Verenigde Naties. Dat betekent dat het projekt niet alleen voor het klimaat van belang is, maar ook de lokale bevolking ten goede komt.
Door donor te worden van een projekt betaal je een bepaald bedrag voor elke ton CO2 die door het projekt zal worden verminderd. Men kan dus zeggen dat dit bedrag een reële prijs is voor CO2 reductie in arme landen. Dit bedrag ligt i.h.a. lager (tussen €10 en €50 per ton) dan de bedragen in de Europese emissiehandel. Bijvoorbeeld een biovergister in Cambodja voor $24/ton, of een zonnecentrale in India voor $12/ton. Als een projekt voltekend is kan het worden gestart, en is op de website van de Gold Standard de status te volgen.
Er zijn meer aanbieders van CO2-compensatie. Een overzicht is te vinden bij Milieucentraal.
Wat zijn nu de kosten van verduurzaming van huizen per ton vermeden CO2? Een belangrijke factor daarbij is dat dit afhangt van de mate waarin fossiele brandstoffen nog gebruikt worden. Zonnepanelen zullen bijvoorbeeld voor geen gram minder CO2 uitstoot zorgen wanneer de doelstellingen van het uitbannen van fossiele brandstoffen zijn gehaald. In 2023 is het echter nog zo dat opwekking van 1 kWh zonnestroom zorgt voor vermijding van 1 kWh grijze elektriciteit. Dat zal nog wel even zo blijven, maar het is moeilijk vol te houden dat dit nog steeds zo is aan het eind van de levensduur van een besparingsmaatregel (bij zonnepanelen en warmtepompen zo'n 20 jaar, en bij isolatie nog langer).2. Zonnepanelen
Volgens Milieu Centraal betaal je 7 cent per kWh bij aanschaf van 10 panelen (gebaseerd een levensduur van 20 jaar). Bij opwekking van 1 kWh grijze elektriciteit treedt een emissie op van 0,456 kg CO2 (zie co2emissiefactoren.nl) Dit komt neer op een CO2 efficiency van €150/ton. Als rekening wordt gehouden met het feit dat zonnepanelen steeds minder zullen bijdragen aan het verminderen van CO2 uitstoot (wat resulteert in een lagere emissiefactor) is de efficiency slechter, naar schatting 200 €/ton.
3. Warmtepomp
De CO2-efficiency van een warmtepomp loopt hard terug met afnemende COP. Bij een COP minder dan 2,1 kost de elektriciteit van de warmtepomp meer CO2 uitstoot dan de uitstoot van het bespaarde gas. Men zou kunnen zeggen: "ik heb toch groene stroom?". Dit is echter niet terecht zolang er nog niet-duurzame elektriciteitsproduktie plaats vindt. Immers als een warmtepomp wordt ingezet met duurzame stroom wordt élders extra grijze stroom verbruikt.
Op een website van de RVO zijn kentallen te vinden voor de kosten van energiebesparende maatregelen. Voor een middelgrote eensgezinswoning worden de volgende kosten gegeven:
- kental 199: hybride warmtepomp lucht-water bijplaatsen bij bestaande HR107 ketel: €6.444,-
- kental 149b: vervangen van 'cv installatie' lucht-water warmtepomp en voorraadboiler (200ltr): €9.599
- kental 43a: vervangen van cv installatie door water-water warmtepomp en voorraadboiler (200ltr) incl. grondboring: €31.669,-
Deze getallen zijn exclusief BTW, en exclusief subsidie. De CO2-besparing wordt gegeven door:
Voor de COP moet de seizoensgemiddelde waarde, de SCOP, worden genomen. Een overzicht daarvan voor verschillende warmtepompen is te vinden op de site warmtepompberekenen.nl. Het betreft hier alleen all-electric warmtepompen, omdat het maximum vermogen wordt weergegeven bij een buitentemperatuur van -7grC. Er is een grote variatie in dit maximumvermogen (van 3 tot 14,2 kW), maar de berekende waarden van de SCOP worden daardooor niet sterk beïnvloed. Ook het type koelmiddel blijkt weinig invloed te hebben, ook al wordt i.h.a. aangenomen dat R290 (propaan) het wat beter doet dan de traditionele koelmiddelen. Het enige dat veel uitmaakt is de watertemperatuur die nodig is om het huis warm te krijgen bij de minimum buitentemperatuur. Bij 35 gr.C is gemiddelde waarde van de SCOP 5,0 en bij 55grC is deze 4,2. Overigens is er wel een grote variatie in de warmtepompen onderling, maar zoals gezegd hangt die variatie niet samen met het maximum vermogen of het type koelmiddel.
Een gemiddeld huishouden gebruikt in Nederland 1169 m3 gas per jaar (bron Milieu Centraal). Hier hoort ook het gas voor het tapwater en het koken bij. De hoeveelheid hiervan hangt natuurlijk sterk af van de samenstelling van het huishouden, en de energiezuinigheid. Laten we aannemen dat ongeveer 30 m3 per jaar wordt gebruikt voor het koken, en 89 m3 voor het warmwater. Dat betekent dat 1050 m3 overblijft voor verwarming. Als koken op gas wordt vervangen door inductiekoken blijft de CO2 emissie ongeveer gelijk. Ook als warm tapwater op gas wordt vervangen door warm tapwater op een warmtepomp plus boilervat zal de CO2 emissie niet veel verminderen. Op de eerste plaats is de COP voor het opwarmen van water tot 60 gr slechts ongeveer 3, maar bovendien moet ook rekening gehouden worden met het warmteverlies van het boilervat.
Bij een levensduur van de warmtepomp van 20 jaar wordt, alles bijeengenomen, de CO2 besparing slechts 22 tot 26 ton. Voor een all-electric lucht/water warmtepomp komt dit neer op CO2 kosten van 370 tot 440 €/ton. Bij een hybride warmtepomp is de bespaarde CO2 naar schatting ongeveer 20% minder, maar ook de prijs is minder. Netto komt dit iets voordeliger uit: 310 tot 370 €/ton. Bij een water-water warmtepomp met grondboring is de kostprijs voor de CO2 besparing helemaal hoog. Weliswaar is de SCOP i.h.a. ietsje hoger, gaat de installatie misschien iets langer mee, en kan bespaard worden op airco kosten in de zomer d.m.v. passief koelen, maar dan nog zijn de CO2 kosten hoog. Voor de grondboring moet een veel langere levensduur worden genomen dan voor de rest van de installatie. Als eerste schatting tel ik de extra kosten van de grondboring voor de helft mee, en dan kom ik op een kostprijs van meer dan 800 €/ton.
Als rekening wordt gehouden met het feit dat de emissiefactor van grijze elektriciteit zal dalen worden de getallen wat gunstiger, wellicht zelfs de helft. Dan nog zijn de kosten per ton vermeden CO2 echter relatief hoog.
4. Isolatie
a. ramen
Volgens de eerder genoemde site van de RVO kost het vervangen van enkel of dubbel glas door HR++ glas (met U=1,2 W/m2.C) rond de €130 per m2. Het plaatsen van voorzetramen is nog iets duurder: €150 per m2. Vervanging door triple glas (U=0,7 W/m2.C) kost ongeveer €170 per m2. Als ook het (houten) kozzijn moet worden vervangen zijn de kosten zo'n €200 per m2 hoger. Deze bedragen gelden alleen bij opdrachten van meerdere ramen (totaal ong. 20 m2).
In het artikel over het warmteverlies door ramen is te zien dat de gasbesparing in m3 per jaar gelijk is aan 8 maal de verbetering in de coefficient U. Bij een emissiefactor van 2,079 kg C02 per m3 aardgas en een duur van 20 jaar komt dit overeen met een vermindering van 0,33 ton CO2 per m2 maal de verbetering in U. Als de bestaande situatie enkel glas is (U=5,5 W/m2.C) is de CO2 efficiency zeer goed: €90 (HR++) tot €110 (triple glas) per ton bespaarde CO2. Als ook de kozijnen moeten worden vervangen kost dit ongeveer €150 per ton bespaarde CO2 extra.
Als de uitgangssituatie dubbel glas is (U=2,4 W/m2.C), zijn de kosten veel hoger: €320 per ton CO2 bij vervanging door HR++ en €300 per ton bij vervanging door triple glas. Als ook de kozijnen moeten worden vervangen is meer dan het dubbele nodig.
b. muren
Dezelfde redenering als voor ramen kan worden gebruikt voor de muren. Te nemen isolatiemaatregelen zijn echter sterk situatie-afhankelijk, met name m.b.t. de damphuishouding. Een algemene regel is dat een muur aan de warme zijde dampremmend moet zijn, en aan de koude zijde dampdoorlatend. De site van de RVO geeft een brede variatie aan mogelijkheden van isolatie met de bijbehorende kosten, maar plaatselijke inspectie door een expert is nodig om te bepalen wat mogelijk is.
Spouwmuurisolatie is het goedkoopst, tussen €20 en €30 per m2, en kan de warmtedoorgangscoëfficient verbeteren van ongeveer 2 naar 0,4 W/m2.C (bij een spouw van 5 cm). Dit komt neer op €40 tot €60 per bespaarde ton CO2. Gevelisolatie aan de buitenzijde kost ong. €160 per m2, en verbetert de warmtedoorgangscoëfficient U tot ong. 0,2 W/m2.C. Als de gevel nog geen spouwmuurisolatie had betekent dit €270 per ton CO2. Als er al wel spouwmuurisolatie was zijn de kosten zo'n €2400 per ton CO2. Aan de andere kant is de kosteneffectiviteit bij een enkelsteensmuur (U=4 W/m2.C) veel beter: €130 per ton. Gevelisolatie aan de binnenzijde is bijna twee maal goedkoper.
5. Financieel voordeel
Hoe zit het nu met het financiële rendement? Daarover is niet zo veel te zeggen omdat dat inzicht in de prijzen in de komende 20 jaar vereist. Tot voor kort was het zo dat gas en (grijze) stroom ongeveer evenveel kostten per ton uitgestoten CO2, maar op dit moment (feb.'23) is de emissiefactor van gas wat hoger geworden i.v.m. de langere aanvoerlijnen, en is die van elektriciteit wat lager. Het huidige prijsplafond van €1,45 per m3 gas en €0,40 per kWh elektriciteit komen neer op resp. €700 en €880 per ton uitgestoten CO2. Dat betekent dat een energiebesparingsmaatregel financieel aantrekkelijk is als de investering minder is dan dit bedrag per bespaarde ton. Voor de meeste van bovenstaande maatregelen is dat het geval.