Ongetwijfeld beheerst Bruno Latour de taal der dingen, maar ik spreek deze taal niet. Zijn vocabulaire bestaat weliswaar geheel uit Nederlandse woorden, maar die zijn zo aan elkaar geplakt dat ik er meestal geen touw aan vast kan knopen. Ik heb me bij honderden zinnen in het boek afgevraagd: wat stáát hier nou?

Het eerste hoofdstuk vind ik erg abstract. BL maakt een belangrijk onderscheid tussen wetenschap en onderzoek, maar in hoeverre dat van belang is voor zijn boodschap is me niet duidelijk. Ik vind ook dat zijn definitie van wetenschap, voorzover ik meen te kunnen opmaken uit zijn teksten, wel gedateerd is: wetenschap wordt tegenwoordig toch vooral als een tussenstand gezien, en contrasteert daarom toch niet met onderzoek?

Een voorbeeld staat op pagina 31: "wetenschappelijke woordvoerders betrekken niet-menselijke vertegenwoordigden, waarvan ze het vermogen tot weerstand definiëren." Vermogen tot weerstand??

Deel 2 en 3 zijn stukken beter leesbaar, maar ik blijf zitten met een andere controverse dan Bruno Latour. Voor hem gaat het vooral om de controverse tussen klimaatwetenschappers en klimaatsceptici. Mij lijkt dit een gepasseerd station. Tegenwoordig is bijna iedereen doordrongen van het klimaatprobleem. Voor mij is de controverse vooral die tussen het weten en het doen. Zelfs bevlogen klimaatapostelen, althans de meeste van hen, hebben een CO2-voetafdruk die niet nul is. Zij doen al het een en ander, maar rijden toch nog in een auto, eten nog vlees, verwarmen hun huis nog met gas, kopen nog spullen, enz. Hoe kan het dat vrijwel iedereen weet dat "we" moeten stoppen met CO2 uitstoot, maar niemand dat doet. Ik denk dat dat komt omdat iedereen denkt dat "anderen" eerder in aanmerking komen om een bijdrage te leveren. Dat "we" moeten stoppen betekent dus voor de meeste mensen dat "anderen" eerst moeten stoppen. Dat is binnen het westen het geval ("de rijken moeten eerst maar inleveren"), maar evenzeer tussen het westen en de minder ontwikkelde regio's in de wereld ("het rijke westen moet zijn verantwoordelijkheid nemen, en wij hebben recht op hetzelfde als zij"). Ik zou hier ook de "gekke-Henkie-factor" willen noemen. Iemand die zich alle verworvenheden ontzegt voelt zich gekke Henkie omdat dat totaal geen zoden aan de dijk zet. Uiteindelijk lijkt Bruno Latour op pagina 74, waarin hij de rationele aktietheorie benoemt, toch in te gaan op deze controverse.

In hoofdstuk 4 voert Bruno Latour een kruistocht tegen de ideeën van Toby Tyrrell, die volgens hem geen snars van Gaia begrepen heeft. Op het gevaar af te bewijzen dat ik er zelf ook niets van heb begrepen vat ik de controverse op als een botsing tussen twee overtuigingen: enerzijds de overtuiging dat er externe regulering van de aarde optreedt (Tyrrell), en anderzijds de overtuiging dat de aarde een zelfregulerend systeem is (Latour/Lovelock). Ik vind dit een nogal zelotisch betoog. Mijn vraag is ook: Waarom moeten we ons druk maken over "de Dingen", zoals het klimaat als we toch onderdeel zijn van een zelfregulerend systeem? Het systeem zorgt er immers voor dat het zich vanzelf herstelt?

In hoofdstuk 5 begint BL omstandig uit te leggen dat Gaia zo moeilijk te omschrijven is, "omdat het volstrekt uniek is". Hij gebruikt zelfs het woord apofatische beschrijving (="het is niet dít, en ook niet dát"), wat me doet denken aan een andere filosoof die gezegd heeft: "waarover men niet kan spreken moet men zwijgen". De eerste voorwaarde voor communicatie is om duidelijk te zijn wat men bedoelt. Bruno Latour vertelt bladzijden lang wat hij níet bedoelt, wat erg vermoeiend is. Sterker nog: het is zelfs zijn bedoeling om apofatisch te zijn. Dit versterkt alleen maar de suggestie dat hij een soort religie op het oog heeft, getuige ook zijn gebruik van hoofdletters in verwijzingen naar Gaia.

Hoofdstuk 6.

BL beschrijft de "planeet" globalisering als iets negatiefs. Maar waarom is het niet te zien als de ultieme zelfregulering? De wereld als één territorium. Waarom is het ontstaan van een natiestaat als Nederland niet ook soort globalisering? Waarom is de earth overshoot day voor verschillende landen verschillend? Het heeft toch ook geen zin om te spreken over de earth overshoot day van Amsterdam?

_________________________________