Ewoud Kieft: "Vechten voor democratie"
Dit boek behandelt een belangwekkend onderwerp: de gevaren die onze democratische rechtstaat bedreigen. Inderdaad gaat het boek uitgebreid in op deze gevaren, maar je zou toch ook verwachten dat in een filosofisch boek over democratie ook aandacht geschonken zou worden aan het doel van democratie en aan eventuele andere methoden om dit doel te bereiken. Echter niets van dat. De woorden "Plato", "Hobbes", "Locke", "Rousseau" en "Rawls" komen niet eenmaal voor. Wel de woorden "Hitler" (35 maal), "Wilders" (7 maal), "Baudet" (9 maal), en Trump (20 maal), welke de auteur ziet als de verpersoonlijking van de gevaren voor de democratie. Hij schrijft het ook zelf: "...het is hoe democratie al meer dan tachtig jaar verdedigd wordt: door te waarschuwen voor haar tegendeel".
De herhaalde verwijzingen naar Hitler zijn niet geheel toevallig. Ewoud Kieft heeft een boek geschreven over diens Mein Kampf, dat volgens hem "..een verontrustend scherpe analyse biedt van de zwakheden van het democratisch systeem...". Het deed me denken aan Yuval Harari, die betoogt dat het succes van Homo Sapiens te danken is aan het vermogen om grote groepen te verenigen achter een verzinsel. Dat is precies ook het succes van Hitler: hij wist een verhaal te componeren waar de meerderheid achter ging staan. Hitler gaf openlijk niets om de waarheid: "...In Mein Kampf advseerde Hitler dat als je als politicus liegt, je het altijd groot moet aanpakken, aangezien de massa 'door de primitiviteit en simpelheid van haar gemoed eerder in een grote dan een kleine leugen kan geloven'...." Zo ook bij Baudet n.a.v. het Oekraïne-referendum waar hij openlijk verkondigde dat Oekraïne hem niets kon schelen, maar dat hij enkel een spaak in de Europese wielen wilde steken. En bij Trump en vooral Putin die er duidelijk maar op losliegen en waarheden afserveren als fake news.
Autocratische machthebbers als Putin en Xi Jinping verkondigen het einde van de liberale gedachte, en ook democratisch gekozen leiders als Orbán, Modi en Erdogan lijken daar toe te neigen. Hebben zij misschien een punt? Ik heb het eens gevraagd aan ChatGPT, en die zegt daarover het volgende:
De kritiek van autocratische machthebbers op de westerse democratie en het liberale gedachtegoed is vaak gebaseerd op hun eigen politieke agenda en ideologie. Het is belangrijk om hun kritiek kritisch te bekijken en te evalueren op basis van de feiten en argumenten, in plaats van ze als absolute waarheden te beschouwen.
Dat gezegd hebbende, zijn er wel enkele geldige punten die in deze kritiek kunnen worden gevonden. Bijvoorbeeld:
1. Kritiek op westerse inmenging: Sommige autocratische machthebbers bekritiseren het westerse landen voor hun bemoeienis met interne aangelegenheden van andere landen, zoals inmenging in verkiezingen of het ondersteunen van oppositiebewegingen. Hoewel het belangrijk is om de democratische waarden en mensenrechten te bevorderen, kan te veel inmenging ook averechts werken en bijdragen aan spanningen en conflicten.
2. Kritiek op politieke correctheid: Sommige autocratische machthebbers bekritiseren het westerse liberale gedachtegoed voor het te ver doordrijven van politieke correctheid, wat tot inperking van de vrijheid van meningsuiting kan leiden. Hoewel het belangrijk is om discriminatie en haatzaaiende taal te bestrijden, kan politieke correctheid in sommige gevallen de vrije uitwisseling van ideeën beperken.
3. Kritiek op zwakke regeringen: Sommige autocratische machthebbers bekritiseren westerse democratieën voor hun zwakke regeringen en het onvermogen om efficiënt beleid te voeren. Dit kan worden gezien als een geldige kritiek als de regeringen inderdaad te inefficiënt zijn, maar het kan ook een tactiek zijn om de eigen sterke leiderschap te promoten.
Het eerste punt raakt m.i. aan een belangrijke vraag t.a.v. democratie: wat is haar reikwijdte? Democratie is een sociaal contract ter bevordering van het algemeen belang, waarbij de deelnemers een deel van hun vrijheid opgeven in het belang van veiligheid en rechtvaardigheid. Maar wie zíjn die deelnemers? Dat zijn in elk geval niet de mensen op wie de westerse inmenging gericht is. Heeft een gemeenschap het recht, dan wel de plicht om op te komen voor rechtvaardigheid binnen ándere gemeenschappen? Het spiegelbeeld daarvan is de vraag naar de reikweidte naar bínnen toe: is iedereen binnen de gemeenschap gehouden aan het sociaal contract? Ofwel: hoe om te gaan met burgerlijke ongehoorzaamheid?
Het derde punt waar ChatGPT mee kwam lijkt me ook wel relevant. Het is inderdaad zo dat besluitvorming in een democratie vaak stroperig gaat omdat er zoveel meningen zijn die om voorrang strijden. Dit wordt nog eens versterkt door de media die elke onenigheid en elk probleem en elk schandaal uitvergroten, en daarbij nogal eens de nuance verliezen. Realiseert een autocratisch systeem zoals het Chinese, waarbij de bevolking het elk jaar beter krijgt en bovendien een eenduidige boodschap voorgeschoteld krijgt, niet een tevredener gemeenschap dan een verlamd democratisch systeem? Stel dat er een soort referendum zou zijn waarin mensen mogen kiezen welk bestaand of bestaand hébbend politiek systeem ze voor hun land zouden wensen. Ik vermoed dat er best wel autocratisch geregeerde landen zijn, zoals China, waar de meesten zouden kiezen voor de bestaande situatie, zelfs als ze daarover een vrije keuze mogen maken.
Ik denk echter niet dat er in ons land veel mensen zijn die onze democratie zouden willen vervangen door iets anders, alleen al gezien de alom uitgesproken bezorgdheid dat ze in gevaar is. ChatGPT weet de gevaren feilloos te benoemen: toenemende macht van autoritaire regimes, opkomst van populistische partijen, toenemende desinformatie, en toenemend wantrouwen onder de bevolking. Ik zou daar nog een gevaar aan willen toevoegen: toenemend gebruik van data t.b.v. beïnvloeding. Want daar ligt, aldus Harari, de kracht van het regeren: de kunst om voldoende grote groepen mensen te verenigen. Bij "regeren" denk ik daarbij niet alleen aan de regering, maar ook aan alles wat je onder de noemer "influencer" zou kunnen scharen, zoals lobbyisten, media, trollen, meritocraten, plutocraten, enz. Veel mensen geloven zelfs dat de touwtjes in handen zijn van een groep bovenbazen zoals Bill Gates en Klaus Schwab. In de NRC van 11 maart 2023 is de mening iets bescheidener: de touwtjes zijn in handen van de hoogopgeleiden. Is het democratisch als in Frankrijk de pensioenleeftijd wordt verhoogd, terwijl volgens peilingen 80% van de bevolking daar tegen is?
Het verenigen van grote groepen mensen achter een idee is niet voldoende: er moet ook uitvoeringsmacht zijn. Zo denk ik dat tegenwoordig de meeste mensen er wel van doordrongen zijn dat er iets aan het klimaat moet gebeuren, terwijl er toch veel te weinig op dat gebied gebeurt. Hoe kan dat? Heeft de fossiele industrie teveel macht of de regering en Extinction Rebellion te weinig? Een ander mooi voorbeeld van het belang van uitvoeringsmacht gaf Harari in zijn boek Homo Deus: de val van Ceaucesku in Roemenie. Het volk was plotseling massaal in opstand gekomen, maar een kleine groep oligarchen wist daarna de revolutie te organiseren. Zo ook zijn recente volksopstanden in Wit-Rusland, Venezuela, Hong-Kong niet geslaagd omdat de machthebbers het organisatievermogen van de opstand voldoende wisten te breken.
Wat kunnen we nu doen om de democratie te beschermen en zelfs te versterken. Ik heb het aan ChatGPT gevraagd, en die kwam met de volgende punten:
1. Bevordering van burgerparticipatie: Veel landen hebben programma's geïmplementeerd om burgers meer directe inspraak te geven in het politieke proces. Dit omvat onder meer burgerinitiatieven, volksraadplegingen en referenda.
2. Bevordering van transparantie: Veel landen hebben maatregelen genomen om de transparantie van het politieke proces te vergroten. Dit omvat onder meer openbare verkiezingen, toegang tot informatie en openbaarheid van vergaderingen van overheidsinstanties.
3. Bevordering van persvrijheid: Persvrijheid is van cruciaal belang voor het behoud van democratieën. Veel landen hebben wetten en regelgeving ingevoerd die journalisten beschermen tegen vervolging en intimidatie en die de vrijheid van meningsuiting waarborgen.
4. Bevordering van educatie en bewustwording: Het bevorderen van educatie en bewustwording is belangrijk om burgers te informeren over de waarde van democratische principes en waarden en om hen te helpen deze waarden te verdedigen. Dit omvat onder meer de ontwikkeling van educatieve programma's op scholen en universiteiten, en de verspreiding van informatie via sociale media en andere kanalen.
5. Internationale samenwerking: De bescherming van democratieën is niet alleen een zaak van individuele landen, maar vereist ook internationale samenwerking. Veel landen werken samen om democratische principes en waarden te promoten, en om bedreigingen voor democratieën aan te pakken, zoals desinformatie en cyberaanvallen.
Ik geloof zelf dat het belangrijk is om de democratie terug te brengen naar de plek waar ze hoort: het dorpsplein, waar iedere burger kan en wil deelnemen. Dat kan een fysiek, maar ook een virtueel dorpsplein zijn. Gemeenschappen zijn tegenwoordig te groot om iedereen fysiek te laten deelnemen aan de beraadslagingen. Dat wordt wel geprobeerd op bijvoorbeeld inspraakavonden bij gemeenteraden, en is geprobeerd bij de beraadslagingen binnen de klimaattafels, maar een groot probleem is de representativiteit. Als er beslissingen moeten worden genomen betekent dat i.h.a. dat vrijheden of verworvenheden van sommigen moeten worden aangetast in het algemeen belang. Als alleen die "sommigen" aan tafel zitten, of in andere gevallen alleen "het algemeen belang" vindt geen democratisch oordeel plaats. Een systeem om wel representativiteit te krijgen is de lottocratie: willekeurige burgers worden uitgenodigd om deel te nemen aan beraadslagingen over een bepaald onderwerp, en uit de groep bereidwilligen wordt een representatieve groep samengesteld.
Een virtueel dorpsplein is er natuurlijk al lang: de sociale media. Er vindt echter nog geen democratisch overleg plaats. Of toch? Er zijn initiatieven die het internet gebruiken om de meningen van grotere groepen mensen te organiseren. Organiseren is nodig omdat het belangrijk is dat er echt meningsvorming plaats vindt i.p.v. maar wat roepen in echokamers. Ik zou dit datacratie willen noemen, en een voorbeeld vind ik pol.is. Op Taiwan is dit al diverse malen gebruikt, en heeft geleid tot overheidsbeleid dat gesteund wordt door meerderheden. Datacratie is misschien niet zo'n goed woord, omdat het zowel utopisch als distopisch kan uitpakken. Utopisch omdat iedere burger zich gehoord en gerepresenteerd kan voelen, maar distopisch als de macht wordt gegrepen door algoritmen. Het lijkt mij echter alleszins de moeite waard om een systeem als pol.is uit te proberen en te verbeteren, en zo te zorgen dat de democratie ons niet ontglipt.
De Franse filosofe Simone Weil heeft een bijzondere kijk op het organiseren van besluitkracht. In haar posthuum gepubliceerde essay "Note sur la suppression générale des partis politiques" pleit ze voor het afschaffen en zelfs verbieden van politieke partijen, omdat die staan voor een collectief programma en zijn behept met een streven naar toenemende invloed en macht. Volgens haar kan dit niet samengaan met het streven naar waarheid en gerechtigheid. Ze schrijft: "Wie als criterium voor het goede iets anders hanteert dan het goede, verliest het goede uit het oog. Zodra de groei van de partij een criterium is voor het goede, ontstaat er onvermijdelijk een collectieve partijdruk op de individuele denkactiviteit.". Denkactiviteit is voor haar zeer belangrijk in het democratisch proces: "het volk moet zijn wil uiten m.b.t. de problemen van het openbare leven en niet alleen maar een keus tussen personen maken. En nog minder een keus tussen onverantwoordelijke collectieven. Want de algemene wil heeft geen enkele relatie met zo'n keus". Het innemen van een standpunt vóór of tegen i.p.v. het denken noemt ze de melaatsheid in de politieke kringen. Het is te hopen dat systemen zoals pol.is die melaatsheid weten te vermijden.
In een essay in de NRC van 17 februari 2023 schrijft Maxim Februari boeiend over de effecten van AI op democratie. Hij is in zekere zin pessimistisch over de goede afloop: "... dat temmen van technologie, hoe nuttig ook, [is] vrij beperkt in zijn mogelijkheden." Een oplossing heeft hij niet. Wel een advies: "U zult moeten meedenken."
"Strijden voor democratie" is dus onvoldoende. We moeten meedenken.
_________________________________