Waarover gaat dit boek? Dat is misschien het best verwoord in de aankondiging van een lezing die Miriam Rasch er over gaf:

We geloven heilig in data. Grote hoeveelheden data leggen de wereld vast en de inzet hiervan maakt onze samenleving beheersbaar, voorspelbaar en overzichtelijk. Maar hoe wenselijk is onze datahonger? Voor wie en met welk doel proberen we de wereld om te zetten in data? En moeten we onze morele oordelen wel laten sturen door data? Kom en luister naar filosoof Miriam Rasch over ethiek in tijden van dataïsme.

Alles is data

Dataïsme is het geloof dat alles te vertalen is in data. De groeiende honger naar data is te begrijpen als een verlangen naar controle en zekerheid. Wat doet dataïsme met ons mensbeeld? Hoe beïnvloedt het gebruik van data onze morele oordeelsvorming? En moeten we ethische beslissingen wel willen uitbesteden aan algoritmes? Filosoof Miriam Rasch laat zien dat in de praktijk de verzameling en inzet van data op gespannen voet staat met de ethiek.

Wrijvingsloze wereld

Een ethische keuze is volgens Miriam Rasch altijd een tragische, menselijke, imperfecte keuze. Dataïsme probeert daarentegen voor elk probleem een technologische en perfecte oplossing te vinden. Dit heeft als gevaar dat we in een wrijvingsloze wereld terecht dreigen te komen, waarin de ethiek volledig verdwenen is. Rasch vraagt zich af hoe frictie en de-automatisering als praktijken van betekenisgeving een andere blik werpen kunnen op ethische reflectie en moreel handelen in onze moderne samenleving.

Frictie

Miriam Rasch gaat in haar lezing in op dataïsme en de problemen die dit met zich meebrengt. Ze reflecteert op de betekenis van vrijheid, rechtvaardigheid en zelfbeschikking in dataïstische tijden en pleit voor een herwaardering van frictie als startpunt voor moreel handelen.

Ik was niet enthousiast over het boek. Vanaf het begin veroorzaakte het frictie bij mij. Zelfs haar citaat van Kierkegaard op de eerste bladzijde beviel me niet. Kierkegaard waarschuwt daarin dat we de moeilijkheid zullen missen als we alles makkelijker maken. Hij neemt zich daarom voor om moeilijkheden te maken. Maar waarom moeten we bang zijn voor het gemis van de moeilijkheid? Daar hebben we toch het spel voor? Het spel kun je definiëren als aangename zelfgekozen Frictie,en ik denk dat de moeilijkheden die Kierkegaard zich voor nam te maken hem best plezier verschaften.

Mirjam Rasch heeft het over dataïsme als het geloof dat alles in data te vangen is. In de verwerping van die idee gooit ze het kind met het badwater weg. Zijn we immers niet al eeuwen bezig om de wereld in boeken te vangen? Bovenstaande samenvatting komt in een heel ander licht te staan als de woorden "data" worden vervangen door "boeken", "dataïsme" door "wetenschap" en "algoritme" door "regeling":

We geloven heilig in boeken. Grote hoeveelheden boeken leggen de wereld vast en de inzet hiervan maakt onze samenleving beheersbaar, voorspelbaar en overzichtelijk. Maar hoe wenselijk is onze boekenhonger? Voor wie en met welk doel proberen we de wereld om te zetten in boeken? En moeten we onze morele oordelen wel laten sturen door boeken? Kom en luister naar filosoof Miriam Rasch over ethiek in tijden van wetenschap.

Alles is boeken

Wetenschap is het geloof dat alles te vertalen is in boeken. De groeiende honger naar boeken is te begrijpen als een verlangen naar controle en zekerheid. Wat doet wetenschap met ons mensbeeld? Hoe beïnvloedt het gebruik van boeken onze morele oordeelsvorming? En moeten we ethische beslissingen wel willen uitbesteden aan regelingen? Filosoof Miriam Rasch laat zien dat in de praktijk de verzameling en inzet van boeken op gespannen voet staat met de ethiek.

Wrijvingsloze wereld

Een ethische keuze is volgens Miriam Rasch altijd een tragische, menselijke, imperfecte keuze. Wetenschap probeert daarentegen voor elk probleem een technologische en perfecte oplossing te vinden. Dit heeft als gevaar dat we in een wrijvingsloze wereld terecht dreigen te komen, waarin de ethiek volledig verdwenen is.

Frictie

Miriam Rasch gaat in haar lezing in op wetenschap en de problemen die deze met zich meebrengt. Ze reflecteert op de betekenis van vrijheid, rechtvaardigheid en zelfbeschikking in wetenschappelijke tijden en pleit voor een herwaardering van frictie als startpunt voor moreel handelen.

Ik begrijp wel dat Miriam Rasch het heeft over een speciaal soort wetenschap, nl. welke is vastgelegd in enen en nullen, maar die verschilt maar in één opzicht wezenlijk van traditionele wetenschap, nl. het gemak om te gebruiken en, inderdaad, te misbruiken. Verdwijnt daarmee dan de ethiek? Misschien, maar er komt ook nieuwe ethiek. Neem bijvoorbeeld het eten van dieren. Door technologische ontwikkelingen zal het over niet al te lange tijd mogelijk zijn om dierlijke eiwitten te maken zonder dieren te gebruiken. Dat zal ongetwijfeld een ethische omslag tav de bio-industrie tot gevolg hebben.

In zijn boek "De Barbaren" geeft de Italiaanse schrijver Alessandro Baricco een alternatieve kijk op het steeds gemakkelijker worden van dingen. Weliswaar ziet hij dit als de komst van barbaren, maar tegelijkertijd accepteert hij dat dit een ontwikkeling is die niet te stoppen is, en waarmee we zo goed mogelijk moeten omgaan. Een mooie recensie van het boek van Barrico is te vinden in de NRC.

Ook het boek "Homo Deus" van Yuval Harari, een boek waartegen Miriam Rasch zich afzet, ziet het gemakkelijk worden van dingen als een natuurlijk, autonoom proces. Harari schetst toekomstbeelden die utopisch dan wel dystopisch zijn, het is maar hoe je er naar kijkt. Maar je moet er wel naar kijken. De toekomst is onontkoombaar, en om die tegemoet te treden moet je niet tegen windmolens vechten, zoals Miriam Rasch doet, maar verder kijken, en datgene onder ogen zien wat werkelijk het verschil maakt. Ten opzichte van de grote mogelijke revoluties die Harari schetst lijkt het verhaal van Miriam Rasch met haar pleidooi voor de-automatisering onbetekenend.

Er is ook een belangrijk accentverschil tussen Harari's definitie van dataïsme en die van Miriam Rasch. Harari zegt dat het dataïsme gelooft dat alles in het universum data is, terwijl bij Miriam Rasch het dataïsme gelooft dat we alles in data kunnen vangen. Het geloof dat alles data is, zelfs de vrije wil en de ethiek, is een veel belangrijker filosofische kwestie dan de vraag hoe we Silicon Valley kunnen dwarsbomen, en of we daarmee de ethiek kunnen redden.